Door R.P.M. Rhoen
Voorwoord
Toen ik mij een jaar of 25 geleden ging verdiepen in de geschiedenis van de gemeente Zeist kwam ik er achter dat de oorlogsperiode van Zeist nogal anoniem werd beschreven. Alleen van de omgekomen verzetsmensen was door het voormalig verzet een lijst opgesteld. Achteraf is mij gebleken dat op die lijst namen ontbreken.
Men sprak alleen over ‘de mensen omgekomen bij bombardementen en beschietingen’ en ‘de vermoorde joden’.
Eind april verschijnt ter gelegenheid van zestig jaar bevrijding een dubbelnummer van het bulletin Seijst, een uitgave van het Zeister Historisch Genootschap, voorheen Van de Poll-Stichting genaamd, met daarin opgenomen een door mij geschreven artikel over de 21 oorlogsmonumenten in Zeist, waarin uitgebreid wordt ingegaan op de geschiedenis van de monumenten.
Bij veel van deze monumenten wordt geen naam vermeld of het moeten de grafmonumenten zijn.
Anonimiteit bij de beschrijving van de oorlog en ‘anonieme’ oorlogsmonumenten was in de eerste decennia na de oorlog niet ongebruikelijk. Daardoor had de oorlog geen gezicht en werd het voor de volgende generaties een abstract begrip.
In ‘Zij zochten Adullam in Zeist. Overzicht van de joodse inwoners van de gemeente Zeist, 1940-1945’ (Zeist 2001) heb ik de namen van de joodse inwoners van Zeist genoemd. Dit in de oude traditie van het Jodendom.
Met het artikel ‘Een joodse school te Zeist, 1942-1943’, verschenen in het tijdschrift Oud-Utrecht (Nr. 4, 1996, p. 86-90) en de biografie van Mozes van Staveren (1889-1986), onderwijzer en accountant, opgenomen in ‘Utrechtse biografieën, deel De Utrechtse Heuvelrug-Noord’ (Utrecht 2004, p. 192-196) ben ik ingegaan op de lotgevallen van verschillende groepen binnen de joodse inwoners van Zeist.
Op 28 augustus 1939 mobiliseerde Nederland en veel mannen uit Zeist werden onder de wapenen geroepen. Een periode van acht maanden van toenemende oorlogsdreiging en daarmee gepaard gaande zorgen van de ouders en vrouwen om hun zonen en mannen was begonnen. De namen van de 840 Zeister mobilisanten staan vermeld op de website www.rhoen.nl/mobilisanten.
Als eerbetoon aan de soldaten die tussen 1940-1945 aan de oorlog hadden deelgenomen, werd in 1944 (in 1948 opnieuw vastgesteld) de militaire herinneringsmedaille Oorlogsherinneringskruis (OHK) ingesteld. De namen van de 81 Zeistenaren aan wie deze medaille tussen 1950-1953 werd uitgereikt, staan op de website van de gemeente Zeist www.zeist.nl in de map van het Gemeentearchief Zeist.
Dit geldt ook voor de in 1947 ingestelde militaire herinneringsmedaille Ereteken voor Orde en Vrede (EOV), die verleend werd voor militaire dienst in Nederlands-Indië tijdens de jaren 1945-1951. De namen van de 450 personen die in Zeist deze onderscheiding ontvingen staan op de laatst genoemde site.
Naast de militaire herinneringsmedaille Ereteken voor Orde en Vrede vereerde het gemeentebestuur van Zeist de dienstplichtigen en oorlogsvrijwilligers hen bij hun terugkeer in Zeist met de ‘Eere-medaille der gemeente Zeist ter herinnering aan de Indische militaire dienst’. De 543 namen van de mannen die voor deze eremedaille in aanmerking kwamen staan in het door mij geschreven boekje ‘Eere-medaille der gemeente Zeist ter herinnering aan de Indische militaire dienst’ voor dienstplichtigen en oorlogsvrijwilligers, 1946-1951 (Zeist 2001), maar sinds 19 april ook op de website www.zeist.nl in de map van het Gemeentearchief Zeist.
Op 14 juni 2000 ben ik begonnen met het opzetten van het ‘Register van sinds 1940 in oorlogssituaties omgekomen militairen en burgers met als laatste woonplaats Zeist of in Zeist gewoond hebbend en van militairen en burgers die in Zeist begraven liggen of gelegen hebben.’ In de afgelopen vijf jaar heb ik gegevens verzameld over 402 omgekomen militairen en burgers. Ik heb geprobeerd zoveel mogelijke biografische gegevens vast te leggen, zoals: wanneer hebben zij in Zeist gewoond, waar zijn zij overleden, waar liggen zij begraven.
Zo vindt u in dit register de gegevens over de verzetsman Dirk Willem Folmer (1909-1944), terwijl in zijn op 19 april jl. gepresenteerd dagboek, althans volgens een krantenbericht, wordt beweerd dat over zijn lot niets bekend zou zijn.
Dit door mij samengestelde register is sinds gisteren te raadplegen op de persoonlijke website www.rhoen.nl/oorlogsslachtoffers.
Met dit register hoop ik de oorlog in Zeist en de omgekomen Zeistenaren een naam, een gezicht, te hebben gegeven en hen uit de anonimiteit te hebben gehaald. Ik beschouw dit document zelf als een digitaal oorlogsmonument van de gemeente Zeist.
Bij het online plaatsen van het Register op 23 april 2005
Aanvulling 2008
Het ‘Dodenboek’ van Zeist is nog steeds niet af. Voor het derde jaar in successie zijn namen toegevoegd. Deze keer de namen van Jan van de Flier, Gerrit Jan Hennink, Emerich Hihlik, Neeltje Andrea de Hoog, Neeltje de Hoog-de Jong, Bertus Maasen, Izaak Jan Mangold, Jan Marinus van Mourik, Josephus Adrianus Oremus, Paulus Jan Paulides en Jan Roes. De lijst bevat nu 546 namen.
Door nadere informatie uit het archief van de Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge moest een achttal namen worden overgebracht naar het overzicht ‘Gesneuvelde militairen uit Zeist in dienst van het Duitse leger’.
Bijzonder veel dank aan de heer P. Rodenburg te Alphen (N-B), van wie wij dit jaar wederom meerdere namen van oorlogsslachtoffers mochten ontvangen. Er werden ook gegevens uitgewisseld met A.M. van Gent, die voor de website www.marketgarden.com verantwoordelijk is voor de database van burgerslachtoffers van de Slag om Arnhem.
Het Stedelijk 4&5 mei Comité van Nijmegen heeft het plan opgevat om lijsten van de oorlogsslachtoffers in Nijmegen samenstellen. De gegevens wil men via een website beschikbaar stellen. Als voorbeeld wordt onder andere de website van Zeist genoemd. Zie www.4en5mei-nijmegen.nl/Oorlogslachtoffers_Nijmegen.pdf
Uit respect voor de doden zullen wij dit werk voortzetten.
Geplaatst april 2008.
Aanvulling 2009
Het is gebleken dat het Register nog steeds niet voltooid is. Dit had ik bij het online plaatsen in 2005 ook niet verwacht. Bij archiefonderzoek komen regelmatig namen van oorlogsslachtoffers tevoorschijn. Dit jaar kan ik de namen van twaalf slachtoffers toevoegen. Het Register bevat nu in totaal de namen van omgekomen 557 militairen en burgers.
De steun van de heer Piet Rodenburg bij dit werk is enorm en ik ben hem daar veel dank voor verschuldigd.
Het digitale Slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting is steeds de bron voor het zoeken naar aanvullende informatie. Volgens de statuten van de Oorlogsgravenstichting zijn oorlogsslachtoffers: ‘militairen van de Nederlandse krijgsmacht die na 9 mei 1940 zijn gevallen en Nederlandse burgers die, hetzij metterdaad de vijand bestrijdende dan wel ten gevolge van hun handelingen of houding tegenover de vijand, het leven hebben verloren’. Tijdens humanitaire en/of vredesmissies omgekomen Nederlandse militairen en burgers die door de overheid zijn uitgezonden, vallen hier eveneens onder.
De stichting heeft het voornemen de statuten zodanig te wijzigen dat burgerslachtoffers die tijdens de Tweede Wereldoorlog omgekomen zijn bij beschietingen en bombardementen in Nederland als oorlogsslachtoffers worden erkend. Wellicht zal de onlangs door de stichting gestarte registratie leiden tot een volgende aanvulling van het register van Zeist.
Geplaatst 28 maart 2009.
Laatste mutatie: 28-03-2009
|
Register van sinds 1940 in oorlogssituaties omgekomen militairen en burgers met als laatste woonplaats Zeist of in Zeist gewoond hebbend en van militairen en burgers die in Zeist begraven liggen of gelegen hebben.